درآمدهای مالیاتی، راه ایران برای برون‌رفت از بحران کاهش بهای نفت

دولت ایران که با کاهش درآمدهای نفتی روبه‌روست، تلاش می‌کند تا از راه بالا بردن درآمدهای مالیاتی، وابستگی اقتصاد خود به دلارهای نفتی را کاهش دهد.

al-monitor .

موضوعات

taxes, sanctions, petrochemicals, mining industry, iranian oil, iranian economy, hassan rouhani

دی ۲۵, ۱۳۹۴

تهران، ایران – در حالی که برخی کارشناسان پیشتر از احتمال کاهش بهای نفت در سال ۲۰۱۶ سخن گفته‌ بودند، قیمت نفت خام در هفته جاری به پایین‌ترین میزان خود طی ۱۲ سال گذشته رسید و کمتر از ۳۰ دلار در هر بشکه معامله شد.

با قریب‌الوقوع بودن رفع تحریم‌های هسته‌ای ایران از سوی غرب، بازار نفت در هفته‌های پیش رو شاهد افزایش ورود نفت خام ایران خواهد بود. بر این مبنا، بازاری که هم‌اکنون نیز با اشباع در عرضه روبه‌روست، می‌تواند به‌دلیل جنگ بالقوه قیمت‌‌ها میان صادرکنندگان بر سر افزایش سهم‌ فروش، افت بیشتر قیمت و رسیدن بهای نفت خام تا میزان ۲۰ دلار در هر بشکه را نیز تجربه کند.

ایران موقعیت نسبتاً خوبی در زمینه استقلال از عایدات نفتی دارد. برای مثال، دولت این کشور در پاسخ به تحریم‌ها تلاش کرد تا با دست‌یابی به منابع درآمدی دیگر، وابستگی خود را به نفت تا جای ممکن کاهش دهد. از جمله این تلاش‌ها می‌توان به تمرکز بر صادرات کالاهای غیرنفتی، شامل محصولات معادن و همچنین صنایع پتروشیمیایی برای افزایش درآمدها اشاره کرد. به نظر می‌رسد که این تلاش‌ها مثمر ثمر بوده‌اند. روز پنجم ژانویه، محمدباقر نوبخت، سخن‌گوی دولت، به خبرنگاران گفت که وابستگی بودجه سال آینده خورشیدی به درآمدهای نفتی، به زیر ۲۵ درصد خواهد رسید. این میزان نسبت به آمار ۷۰ درصدی وابستگی به نفت در دهه گذشته، کاهش چشمگیری را نشان می‌دهد.

سیاست دیگری که دولت در پیش گرفته، افزایش درآمدهای مالیاتی است. علیرغم توسعه اقتصادی که ایران در بیش از یک دهه گذشته شاهد آن بوده، اقتصاد این کشور از سیستم مالیاتی توسعه‌نیافته رنج می‌برد و شفافیت مالی هنوز یک چالش بزرگ محسوب می‌شود. در واقع، درآمدهای مالیاتی در ایران تنها ۷ درصد تولید ناخالص داخلی است. با این حال، لازم به ذکر است که در سپتامبر ۲۰۱۵ گزارش‌هایی مبنی بر این که برای نخستین بار در نیم قرن گذشته، درآمدهای مالیاتی دولت از عایدات نفتی پیشی گرفته‌اند، منتشر شد. این خط سیر، حتی در شرایط سخت فعلی اقتصادی نیز به‌طور گسترده حمایت شد. علی صادقیان، یکی از مدرسان دانشگاه در تهران به المانیتور گفت: «هر چند که افزایش مالیات‌ها در زمان رکود اقتصادی می‌تواند اثری منفی بر رشد اقتصادی داشته باشد و قابل توصیه نیست، افزایش درآمدهای مالیاتی از طریق شناسایی موارد جدیدی که مشمول مالیات می‌شوند، یک قدم مثبت است».

تلاش‌های ایران برای افزایش حداکثری درآمدهای مالیاتی در زمانی انجام می‌شود که تنها ۴۰ درصد از اقتصاد کشور مالیات پرداخت می‌کند. ماه گذشته، علی طیب‌نیا، وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران، گفت که حدود ۴۳ درصد از کل تولید ناخالص داخلی کشور از پرداخت مالیات معاف است. بر مبنای گفته طیب‌نیا، درآمدهای مالیاتی اندک دولت، ریشه در فقدان پایگاه اطلاعات اقتصادی و مالی و همچنین معافیت‌های مالیاتی گسترده‌ای دارد که به برخی شرکت‌ها و اشخاص اعطا شده است. علاوه بر او، علی عسکری، رئیس سابق سازمان امور مالیاتی کشور، اظهار کرد که حدود ۴۰ درصد از اقتصاد ایران به صورت قانونی از پرداخت مالیات معاف هستند، در حالی که ۲۰ درصد دیگر تجارت‌های پنهانی دارند که ماموران مالیاتی قادر به شناسایی و ردیابی عملکرد آنان نیستند. در پی تلاش‌های دولت برای افزایش درآمدهای مالیاتی‌اش، انتظار می‌رود که این عایدات در سال آینده خورشیدی بر خلاف درآمدهای نفتی، بیشتر شوند.

با این که تمرکز بر درآمدهای مالیاتی به عنوان یک دستاورد بزرگ مورد استقبال قرار گرفته است، برخی کارشناسان عقیده دارند که چنین طرحی تنها در صورتی موفق خواهد بود که ادامه‌دار باشد. صادقیان در این باره به المانیتور گفت: «اگر دولت این سیاست را در زمانی که قیمت گاز و نفت بالا برود نیز ادامه دهد، آن‌گاه می‌توانیم بگوییم که به موفقیت دست یافته است». وی افزود: «اما اگر قیمت دوباره بالا رود و فشار روی جمع‌کردن مالیات کم شود، دوباره به خانه اول بازمی‌گردیم». الله‌محمد آقایی، یکی از مشاوران وزارت امور اقتصادی و دارایی به المانیتور گفت که به عقیده او نظام مالیاتی کشور فرسنگ‌ها از جایی که باید باشد، فاصله دارد. با این حال او نسبت به بهبود این وضع در آینده نزدیک ابراز خوش‌بینی کرد.

اصلاح نظام مالیاتی برای مدتی طولانی در دستور کار بوده است. مطالعاتی گسترده در میان کارآمدترین سیستم‌های مالیاتی در قالب یک پروژه که شروع آن به دهه ۱۹۹۰ میلادی بازمی‌گردد، انجام شد. فاز مطالعاتی بیش از یک دهه به درازا انجامید و نهایتاً در سال ۲۰۰۵ با همکاری دیلویت کانادا به عنوان مشاور اصلی پروژه وارد فاز عملیاتی شد. پس از آن قرارداد توسعه سامانه یکپارچه مالیاتی کشور با شرکت فرانسوی بول، متخصص در سیستم اطلاعات، بسته شد. اجرای سامانه یکپارچه مالیاتی که یکی از پروژه‌های اصلی فن‌آوری اطلاعات ایران بود، از سال ۲۰۱۰ آغاز شد. این سیستم پایگاه اطلاعاتی جامعی از مالیات‌دهندگان ایرانی فراهم می‌کند که می‌تواند بنیان اصلاحات آتی فراگیر در کشور باشد. آقایی در این باره به المانیتور گفت: «ما جدیدترین فن‌آوری سامانه یکپارچه مالیاتی را استفاده کرده‌ایم که با استانداردهای بین‌المللی هماهنگی دارد و با همکاری شرکت‌های بزرگ غربی اجرا شده است». او افزود که سیستم مذکور در چند استان از جمله تهران به کار گرفته شده و انتظار می‌رود که تا آخر سال ۲۰۱۸ تکمیل شود.

علاوه بر سامانه یکپارچه مالیاتی، دولت حسن روحانی گام‌های بزرگی در راه بهبود قوانین مالیاتی کشور برداشته که طی آن نهادهای بسیاری مانند شرکت‌های تحت کنترل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و آستان قدس رضوی از سال آینده خورشیدی مشمول پرداخت مالیات می‌شوند. این‌ها عناصر مهم دیگری از اصلاحات مالیاتی هستند. آقایی در این باره به المانیتور گفت: «طبق قانون جدید مالیاتی، نرخ مالیات بر درآمد می‌تواند در مقایسه با میزان قبلی که بین ۱۵ تا ۳۵ درصد بود، به ۱۵ تا ۲۵ درصد کاهش یابد». او افزود که ایران به دنبال افزایش مالیات دهندگان در چارچوب طرح جامع مالیاتی است تا عدالت و شفافیت را بالا ببرد و همچنین فرصتی برابر را برای رقابت ایجاد کند. در همین راستا، قانون جدید از قوه قضاییه می‌خواهد تا دادگاه‌های ویژه‌ای برای رسیدگی به جرایم مالیاتی تشکیل دهد. وزارت اطلاعات روز ۹ ژانویه اعلام کرد که اعضای یک مجموعه را که به مشتریان خود برای فرار از مالیات مشاوره می‌دادند، بازداشت کرده است.

با این حال،‌ علیرغم تمامی تدابیر یادشده، برخی بر این باورند که پدیده مالیات به دلایل فرهنگی از اقبال عمومی برخوردار نیست و فقر قابل توجه دانش اقتصادی در میان توده‌های مردم نیز یک چالش عمده محسوب می‌شود. آقایی به المانیتور گفت که برای جلوگیری از واکنش‌های احتمالی به اصلاحات جدید مالیاتی، در طول روند تنظیم قوانین جدید، وزارت امور اقتصادی و دارایی در کنار کمیسیون‌های اقتصادی مجلس و دولت، ارتباط نزدیکی با بخش خصوصی و تمامی سازمان‌های غیر دولتی داشته‌اند.

با وجودی که دولت هنوز در مهلت مقرر لایحه بودجه سال آتی خورشیدی را به پارلمان تحویل نداده، گزارش‌هایی شنیده شده که از پیش‌بینی درآمد ۸۶۰ تریلیون ریالی (بیش از ۲۳ میلیارد دلار) در سال ۱۳۹۵ حکایت می‌کنند. با این حال، عدد و رقم، در مقایسه با تلاش‌های گسترده برای عدم وابستگی به نفت در سایه اصلاحات مالیاتی، در درجه دوم اهمیت قرار دارند.

Continue reading this article by registering at no cost and get unlimited access to:
  • Al-Monitor Archives
  • The Week in Review
  • Exclusive Events
  • Invitation-only Briefings

Recommended Articles

موضع قاطع ترامپ و نتانیاهو علیه اروپا در مورد برجام
بن کاسپیت | دونالد ترامپ | اردیبهشت ۱۰, ۱۳۹۷
پوتین، اردوغان و روحانی حلقه اعتمادشان در سوریه را گسترش می‌دهند
مرور اخبار هفته | Defense/Security cooperation | فروردین ۱۹, ۱۳۹۷
منافع روسیه در ترغیب ترکیه برای پیشروی به سمت منبج
متين تورجان | | فروردین ۲۱, ۱۳۹۷
نگاه ائتلاف اردوغان، پوتین و روحانی به گام بعدی آمریکا در سوریه
آمبرین زمان | | فروردین ۱۵, ۱۳۹۷
اگر ترامپ می‌تواند با کیم دیدار کند، چرا با روحانی نتواند؟
مرور اخبار هفته | | اسفند ۲۷, ۱۳۹۶

Recent Podcasts

Featured Video

More from  نبض ایران

al-monitor
احزاب کرد به دنبال حمایت آمریکا برای عملیات در ایران
Fazel Hawramy | Kurds | خرداد ۳۰, ۱۳۹۷
al-monitor
ایران و اروپا چگونه می‌توانند توافق هسته‌ای را نجات دهند؟
بیژن خواجه پور | Iran Deal | اردیبهشت ۲۴, ۱۳۹۷
al-monitor
پنج سناریوی محتمل در مورد سرنوشت برجام
سید امیر حسین موسویان | دونالد ترامپ | فروردین ۲۴, ۱۳۹۷
al-monitor
آنچه که ترامپ باید درمورد مردم ایران بداند
سید امیر حسین موسویان | Iran protests | بهمن ۳۰, ۱۳۹۶