رفتن به محتوای اصلی

زبان و میراث نوبی‌ها؛ هویت مردمانی که برای ماندن می‌جنگند

میراث فرهنگی و فیزیکی (آثار باستانی) نوبی‌ها با خطر پروژ‌ه‌های سدسازی، عربی شدن و رانده شدن به حاشیه، تهدید می‌شود.
A Nubian boy rides a camel at the Nile river bank in Aswan, some 1200 km (746 miles) south of Cairo, March 25, 2007. REUTERS/Goran Tomasevic   (EGYPT) - RTR1NWNI

۵۱ سال پیش بود که به خاطر ساخته شدن سد آسوان در جنوب مصر، نوبی‌ها را از محل زندگی‌شان جابه‌جا کردند. آن زمان، سیلاب خانه‌هایشان را در می‌نوردید و سرزمین باستانی‌شان در دریاچه پشت سد عظیم آسوان غرق شد. با این وجود، مردم نوبه زیر بار تغییراتی که باعث شده بود میراث‌شان برای همیشه زیر آب دریاچه ناصر غرق شود، نرفتند.

در شهر کوم اومبو از محدوده دولت محلی آسوان، روستایی به نام بالانا (به معنای ملکه زیبا به زبان نوبی) وجود دارد که ساکنانش جزو اولین کسانی بودند که با ساخت سد آسوان مجبور به جابجایی شدند. امینه ابراهیم، یکی از زنان این روستا که ۶۰ سال دارد، هنوز خاطرات زنده‌ای از سرزمینی کرانه رود نیل که در آن می‌زیست دارد. خاطراتی نیز که جوهره داستانی که در باره میراث خانواده‌اش در گذشته‌ها را می‌گوید، ساخته است. داستان‌هایی که هیچگاه از در میان گذاشتنشان با همسایه‌ها باکی ندارد.

خبرنگار المانیتور با خانم ابراهیم در خانه‌اش ملاقات کرد.  در این خانه‌ چهار اتاقه که اتاق‌هایش به سمت حیاط مرکزی بزرگی  مستقر شده‌اند، خانم ابراهیم تلاش کرده بروی دیوارهایش  طرح‌ها و حکاکی‌های و آرایه‌های نوبی را از نو بسازد. طرح‌هایی که زمانی خانه‌های خشتی با سقف‌هایی گنبدی را می‌آراست. سقف‌های گنبدی ویژه‌ای که بخشی از گرمای طاقت فرسا را دفع می‌کرد.

خانم ابراهیم و فرزندان و نوه‌هایش، زبان نوبی را برگزیده‌اند و به این زبان حرف می‌زنند. او می‌گوید: «این زبان، زندگی و تنها میراث برجای مانده از نیاکان ما است. حفظ زبان‌مان، و آموزش آن به فرزندان و نواده‌ها، ماموریت عمده من بعد از اخراج‌مان از سرزمین مادری‌مان بود... مبارزه برای حفظ و نگهداری از میراث‌مان...همیشه به نوه‌هایم می‌گویم که از دست دادن و فراموش کردن زبان نوبی، به معنای از دست دادن هویت و ریشه‌های‌مان است».

زنده نگاه‌ داشتن زبان نوبی، مهم‌ترین اولویت اکثر مردم اهل نوبه برای حفاظت از هویت و میراث‌شان است. با این وجود، آنها خودشان را با جامعه مصری هم‌خوان کرده‌اند و برای کارهای روزانه، به زبان عربی حرف می زنند، و البته نسل‌های جدیدتر، کمتر زبان آبا و اجدادی را تمرین می‌کنند؛ زبانی که تدریس آن در مدارس و مراکز عمومی، ممنوع شده است.

آنچه نوبی‌ها را شاخص کرده، توانایی‌های سازمان‌دهی‌ بالای آن‌ها است که با هوشمندی توانسته‌اند با گروه‌های اجتماعی نوبی در استان‌ها و کشورهای دیگر متحد بمانند. باشگاه عمومی نوبی‌ها، دفاتری در قاهره و اسکندریه دارد و اتحادیه‌های نوبی در برخی کشورهای عربی  واروپایی و حتی ایالت متحده فعال هستند.
پروژه نوبی، سازمانی است که در سال ۲۰۰۸ و به‌وسیله‌ی نوبی‌های ساکن واشینگتن دی‌سی تاسیس شد. این گروه می خواهد خطرهای سدسازی، عربی کرده نوبه و پاکسازی فرهنگی و به حاشیه راندن فرهنگ نوبه را به نوبی‌ها گوشزد کند. این پروژه  برای حفاظت از میراث نوبی، به سراغ اتحادیه آفریقا، سازمان ملل و جوامع بین‌المللی رفته است.

احمد صالح، مدیر کل اداره آثار باستانی آسوان که بخشی از  وزارت آثار باستانی مصر است، به المانیتور در همین باره گفت: «دولت مصر می‌بایستی برای حراست از میراث نوبی‌ها، خود دست به کار می‌شد. اگر چه، جوامع نوبی خودشان را مسوول حفظ این میراث و آداب و رسوم می‌دانند».

با وجود این واقعیت که زبان نوبی قدیمی‌تر از عهد قبطی‌ها است، اما زبانی نوشتاری برای انتقال به نسل‌های دیگر نیست و تنها به‌واسطه نقل قول و تعریف کردن داستان‌های از نسلی به نسل دیگر منتل شده است و در دوران جدید نیز، داستان سرایی و نقل دهان به دهان این زبان را زنده نگاه داشته است.

احمد صالح می‌گوید: «هیچ برنامه گسترده‌ای برای زنده کردن زبان نوبی از سوی باشگاه‌ نوبی‌های مصر وجود ندارد و برنامه‌ای برای ثبت و مطالعات فشرده برای آموزش این زبان به نوبی‌ها و مصری‌های علاقه‌مند نیز تدوین نشده. منع استفاده از زبان نوبی در موسسات و مراکز آموزشی از سوی مصر یکی از دلایل نگرانی برای فراموش شدن هویت نوبی است، به ویژه در غیاب برنامه‌هایی برای ترغیب جوان‌ترها که این زبان را تمرین کنند، چرا که زبان عربی، زبان حاکم و عمده در مراکز آموزشی مصری و جامعه است. همین مساله باعث شده که همه خانواده‌های نوبی، فرزندان‌شان را برای مکالمه به زبان نوبی در خانه‌های‌شان تحت فشار بگذارند».

هانی کبارا، مردی حدوداً سی ساله است که دوره‌های آموزشی  زبان نوبی را  در باشگاه وعمومی نوبی‌ها سازماندهی کرده و از اهالی روستای ابو سیمبل است. او به المانیتور گفت: «نوبی‌هایی که به قاهره یا جاهای دیگر می‌روند، زبان مادری‌شان را بعد از چند سال حرف نزدن به این زبان، فراموش می‌کند. ما داریم تلاش می‌کنیم پیوند این گروه را با زبان‌شان بازگردانیم و امکان تمرین از اول را از طریق این دوره‌ها فراهم کنیم.»
کبارا از روش‌های مختلفی برای کنار آمدن با آموزش زبانی که هیچ مبنای نوشتاری‌ای ندارد مورد استفاده قرار داده، از جمله از طریق شنیدن آوازاهای قدیمی نوبی و ترجمه اشعار این آوازها و آموزش معانی عادی‌ترین و مستعمل‌ترین کلمات نوبی و نوشتن‌‌سان با حروف عربی.

کبارا می‌گوید: «ما معتقدتم که هر فرد نوبی، موظف است زبانش را بیاموزد و گسترش دهد و این قدم مهمی برای جلوگیری از مرگ این زبان است. برخی نوبی‌ها معتقدند که حفظ زبان‌شان مانع ارتباط با جامعه مصری می‌شود، آن هم به دلیل دوری کردن از  پلورالیسم  و فزونی تعصب کسانی که به دنبال هویت مصری-عربی هستند».

آهنگ‌های نوبی مرسوم‌ترین و موثرترین راه نوبی‌ها برای حراست  از زبان و موسیقی‌شان است، آهنگ‌های سنتی گمراه با ضربات طبل که به موسیقی آفریقایی شباهت دارد.

کبارا می‌گوید: «ما از آهنگ‌های نوبی برای حفاظت از میراث زبانی‌مان استفاده می‌کنیم؛ آن‌هم به این واسطه است که نوبی‌ها دوست دارند نواهای اجدادی‌شان را حفظ کنند، و به ملودی‌های عربی و مصری هم ترجیح‌شان می‌دهند. آهنگ‌های نوبی مرسوم‌ترین موسیقی‌های شنیده شده در جشنواره‌های نوبی و رویدادهای اجتماعی هستند».

در همین راستا، عده‌ای از هنرمندان نوبی موفق شدند با غنی‌سازی دستگاه‌های موسیقی سنتی نوبی و قطعات موسیقی، داستان‌هایی در باره زندگی و سختی‌هایی که نوبی‌ها بعد از مهاجرات اجباری و جابجایی کشیده‌اند را بسازند. شاخص‌ترین این هنرمندنا، حمزه علا‌الدین است که به «نی‌نواز نوبی» شهرت دارد که آهنگ معروفش آویش از شکوه سرزمین نوبی‌ها در دوران باستان به عنوان سرزمین جادویی و زیبایی می‌گوید.

با وجود نادیده گرفته شدن مساله نوبی‌ها و به رسمیت شناخته نشدن‌شان از سوی دولت، میراث آن‌ها در روح و اندیشه‌ی نوبی‌های تبعیدی در مصر و سایر نقاط باقی مانده است. دل‌مشغولی عمده‌ی این نوبی‌ها، حراست از هویت‌شان است، به ویژه در میان کسانی که در سرزمین باستانی‌ها نوبی‌ها زندگی کرده‌اند.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial