روسیه/خاورمیانه

وجوه دیدار مالکی از مسکو

p
By
Article Summary
دیدار اخیر معاون رئیس جمهوری عراق از مسکو، می‌تواند در چارچوب انتخابات آتی این کشور یا در جهت تأمین نظرات ایران صورت گرفته باشد.

نوری المالکی، معاون ریاست جمهوری عراق، به هنگام دیدار از مسکو در هفتهٔ‌ گذشته، افکار بسیاری را در سر می‌پروراند. او یک برنامهٔ متراکم، شامل مذاکرات در سطوح عالی با سرگئی لاوروف، وزیر خارجه؛ والنتینا ماتوینکو، رئیس شورای فدراسیون روسیه (سنا) و ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری این کشور، در دستور کار خود داشت.

پروتکل دیپلماتیک شامل ملاقات با پوتین نبود اما دیدار مالکی با رئیس دولت روسیه، نشانگر ماهیت خاص این سفر است.

یک خصیصهٔ دیگر سفر مالکی، این بود که چنین سفری نه از جانب وزارت خارجه روسیه، بلکه از سوی سنا ترتیب داده شده بود. ماتوینکو در ماه‌های اخیر به‌مراتب فعال‌تر شده است. می‌توان فرض کرد که سازمان‌دهندگان از دیدار شخص پوتین با مالکی اطمینان نداشتند -دیداری که دال بر علاقهٔ رئیس جمهوری روسیه به مسائل عراق است.

مالکی، معاون رئیس جمهوری عراق، دربارهٔ اهداف سفرش به خبرگزاری ریانووستی گفت که در طول مذاکرات، «بر نیاز به فعال‌سازی نقش روسیه در منطقه، به‌ویژه در عراق؛ و تحکیم پیوندهای اقتصادی در حوزه‌های برق، انرژی و تجارت» متمرکز بوده است.

او همچنین گفت که با روسیه دربارهٔ رساندن تجهیزات نظامی به ارتش عراق، گفت‌وگو کرده است.

به نظر می‌رسید که مالکی می‌خواست مصاحبه‌اش در گوش روس‌ها خوش‌آهنگ باشد. او از نابسامانی‌های آمریکا در منطقه سخن سر داد و نقش ارزشمند روسیه را در جهان عرب، ستود. برخی از رسانه‌های روس خواست مالکی از مسکو را اشتباه ترجمه کردند و این‌طور بازتاب دادند که او خواستار دخالت نظامی و فرستادن نیرو به عراق، مانند سوریه است. فارغ از این‌که چنین نظری تا چه اندازه مورد نظر مسکو باشد، واضح است که معاون رئیس جمهوری عراق تنها از قصد ارتقاء همکاری نظامی و فنی حرف می‌زد. این امر در امضای قرارداد خرید تانکهای تی-۹۰ در جریان دیدار مالکی، مشهود بود.

با این حال، اگر این دستور کار او به همکاری نظامی و فنی و تدابیر ضد تروریستی و همکاری در حوزهٔ انرژی نیز محدود باشد، باز هم مالکی می‌بایست با رهبری ارشد روسیه دیدار کند. برخی کارشناسان در مسکو، دیدار مالکی را در چارچوب انتخابات آتی ماه آوریل کشورش و همچنین رفراندوم استقلال کردستان در ماه سپتامبر، ارزیابی کرده‌اند.

روسلان ممدوف، کارشناس شورای امور بین‌الملل روسیه، به المانیتور گفت: «دیدار از مسکو می‌تواند در چارچوب رقابت میان نیروهای مختلف سیاسی عراق و یک موضوع با مصرف داخلی در انتخابات آتی، محسوب شود.»

سیاستمداران عراقی تلاش خود را برای ورود به امور بین‌المللی و بهبود روابط با قدرت‌های منطقه‌ای، از جمله عربستان سعودی، مصر، اردن و در مواردی، ترکیه، افزون ساخته‌اند. مقام‌های عراقی بدین صورت حمایت خارجی را از موضع خود به دست می‌آورند. عموماً چنین رفتاری در میان نخبگان سیاسی مشرق زمین، نشانه‌ای از افت استقلال تصمیم‌گیری یک کشور به شمار می‌رود.

با توجه به شرایط سیاسی کنونی عراق، ممدوف بر این باور است که مالکی، نخست وزیر پیشین، «قدرتی کمتر از پیش در دست دارد.»

ممدوف می‌گوید: «او در مبارزه‌ای برای افزایش نفوذش، می‌کوشد تا بار دیگر در جرگهٔ تصمیم‌سازان قرار گیرد. همزمان او در رویارویی با حیدر العبادی، نخست وزیر کنونی و هم‌حزبی‌اش، بسیار تنهاست. مضاف بر این، جنبش صدر که به تازگی پذیرفته تا بلوک پارلمانی متحدی با ائتلاف ملی داشته باشد، به دنبال نخست‌وزیر کردن ایاد علاوی است و باید به فهرست بازیگران اصلی سیاسی عراق اضافه شود. گفته می‌شود مالکی در زمانی که به دنبال دور دوم صدارت خود در سال ۲۰۱۰ بود، حمایت آیت الله علی سیستانی، مرجع پرنفوذ شیعه عراق را از دست داد؛ امری که امروزه در این کشور بسیار مهم محسوب می‌شود. در مقابل، عبادی در سخنرانی‌اش پس از آزادسازی موصل از چنگال داعش، بر نقش سیستانی تأکید کرد و او را ستود.»

ممدوف افزود: «عبادی در اوائل دوره‌اش سیاستمداری ضعیف و تحت نفوذ به نظر می‌رسید اما اخیراً وجهه‌اش ترمیم شده است. مضاف بر این، او با مهارت به مانور میان آمریکایی‌ها و ایرانی‌ها ادامه می‌دهد؛ امری که برای تحکیم موقعیت حزبش نیز ضروری است. بر خلاف عبادی، که به طور مستمر به عنوان یک میانجی برای تمام گروه‌ها شناخته شده است، مالکی دشمنانی دارد که حکومت را برنمی‌تابند.»

ممدوف در همین راستا، اشاره کرد که ناخشنودی عبادی و کابینه‌اش از سفر عبادی به مسکو، طبیعی است.

ایدار مینیاژتدینوف، عضو انستیتو مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه، به المانیتور گفت که دیدار عبادی را می‌توان در چارچوب همهپرسی استقلال کردستان عراق نیز بررسی کرد.

او می‌گوید: «این دیدار با هدف جلب همکاری کرملین در نفوذ بر شرکای کرد در اربیل [که برخی کردها آن را پایتخت خود می‌دانند] انجام شده است؛ آن بخش از نخبگان سیاسی کرد که همواره روابط گرمی با روسیه داشته‌اند. بغداد امیدوار است که حمایت مسکو راه را برای حل مشکل باز کند و کردها را تشویق نماید تا همه‌پرسی را به عقب بیاندازند؛ یا رأی به یکپارچه ماندن جمهوری عراق بدهند. بغداد ممکن است بخواهد در نزدیکی با مسکو، میان گروه‌های کرد تفرقه بیاندازد و اتحاد شکننده و مورد سئوال آن‌ها را در هم بشکند.»

از سال ۲۰۱۴، دولت عراق با جدیت در برابر تلاش اربیل در جهت برگزاری رفراندوم استقلال مقاومت کرد. در عوض، اربیل نیز به کرات از تهدید رفراندوم به عنوان اهرمی برای نیل به منافع اقتصادی و خودمختاری سیاسی استفاده کرد.

مینیاژتدینوف اشاره کرد که خواست فزایندهٔ کردها برای جدایی، تا حد زیادی مربوط به دورهٔ نخستوزیری مالکی بود که «به بحران مالی، اقتصادی و سیاسی در کردستان عراق منجر شد.»

با این حال، مسکو علیرغم پرهیز از اظهارات مستقیم و تلاش برای حمایت از حقوق مردم برای تعیین سرنوشت‌شان، نسبت به این جدایی بسیار بدبین است.

لیکن کرملین به یک نوع مصالحه یا سناریویی جایگزین، امیدوار است. لاوروف در مصاحبه‌ای با شبکهٔ رووداو، گفت: «ما [رفراندوم را] به عنوان ابراز خواست مردم کردستان می‌بینیم… ما انتظار داریم که تصمیم نهایی با در نظر گرفتن تمامی… عوامل این اقدام، از جمله شرایط منطقه و موضع کشورهای همسایه اتخاذ شود.» در پاسخ به یک سئوال دربارهٔ آمادگی روسیه برای ایجاد روابط با کردستان عراق در صورت جدایی، لاوروف گفت «ترجیح می‌دهم به سئوال‌های فرضی پاسخ ندهم.»

کارشناسان روسیه فکر می‌کنند که جدایی مناطق شمالی عراق، نه تنها وضع اقتصادی کشور را وخیم‌تر می‌کند، بلکه تهدیدی کشور عراق است زیرا وفق‌دادن مناطق سنی با یک فضای متحد اجتماعی سیاسی، به‌ویژه پس از تلفات عمدهٔ عملیات موصل، دشوار خواهد شد. به‌علاوه، استقلال کردستان عراق اثری منفی بر کشورهای همسایه، مانند سوریه، ترکیه و عراق خواهد گذاشت.

مینیاژتدینوف بر نقش ایران در مورد سازمان‌دهی دیدار مالکی از روسیه تأکید می‌کند.

او می‌گوید: «چه باعث شده تا مالکی فکر کند که مسکو به او کمک خواهد کرد؟ موضوع این است که او سیاست متمایل به ایران را در عراق پی‌گیری می‌کند. امروز، نفوذ ایران در سیاست عراق بسیار قدرتمند است. دیدار معاون رئیس جمهوری عراق باید در چارچوب بزرگ‌تری، یعنی روابط روسیه-ایران دیده شود. مضاف بر این، همکاری بزرگ‌تر نظامی-سیاسی بین دو کشور در خاورمیانه نیز باید در نظر گرفته شود.»

مینیاژتدینوف می‌افزاید: «توسل مالکی به مسکو، که پیوندهای محکمی با کردستان عراق دارد، درخواستی از سوی ایران برای کمک کرملین در حل مسئلهٔ کردهای عراق است.»

Found in: kurdistan region, iranian-iraqi relations, ali al-sistani, referendum, independence, vladimir putin, nouri al-maliki, sergey lavrov

Vasily Kuznetsov, Ph.D. is the head of the Center for Arab and Islamic Studies at the Institute of Oriental Studies of the Russian Academy of Sciences. He is also Associate Professor at the Faculty of World Politics of the Moscow State University. Contact him via email: vasiakuznets@yandex.ru

x